Haas gaat undercover

Het boekje Haas gaat undercover heb ik direct besteld toen ik erover hoorde. Hoe puur wil je het hebben: een 17-jarige leerling die op een heldere en kritische manier naar het Nederlandse onderwijssysteem kijkt — zoals hij dat zelf heeft ervaren op het vwo. Het past goed bij deze website, omdat het raakt aan presteren, onderpresteren en motivatie. Onderaan dit blog vind je (echt waar) een podcast die zijn denkwereld nog verder verdiept.

Ontstaan en inhoud van het boekje

Thijs Hogenhuis is een leerling voor wie school niet vanzelfsprekend prettig is. Voor het vak CKV schreef hij een opstel over zijn schooltijd. Zijn docent zag de waarde ervan en moedigde hem aan om er een boekje van te maken — een mooi en uitdagend leerproces. Thijs leerde daarbij niet alleen over schrijven, maar ook over uitgeven, samenwerken met een illustrator en het aanscherpen van zijn taalgebruik.

Zijn centrale boodschap: het onderwijs is te monotoon en prikkelt leerlingen onvoldoende om nieuwsgierig en creatief te blijven.

Het boek heeft de vorm van een autobiografisch verhaal. In de podcast van dr. Tjip de Jong geeft Thijs zelf aan dat hij het verhaal waarschijnlijk anders had opgebouwd als hij vanaf het begin de intentie had gehad om een boek te schrijven. De boodschap ligt er soms dik bovenop. Dat voel je als lezer ook. Maar dat is meteen het enige kritische punt dat ik wil maken. Voor iemand van zeventien (inmiddels achttien) vind ik het indrukwekkend hoe hij zijn ervaring weet om te zetten in een doordacht en constructief verhaal.

In het boek volgen we haas Bobby, die vanuit de hazenwereld infiltreert in de mensenwereld. De hazen zijn een intelligente samenleving die wil begrijpen — en misschien zelfs overnemen — hoe mensen functioneren. Bobby gaat als ‘mens’ naar school, van groep 1 tot aan het eindexamen.

Gaandeweg vergelijken de hazen hun systeem met dat van de mensen. Hun conclusie: hun eigen onderwijs is beter afgestemd op het individu. Het is flexibeler en meer gericht op maatwerk.

Herkenning: onderpresteren en motivatie

Tjdens het lezen herkende ik veel leerlingen die ik de afgelopen jaren ben tegengekomen. De oplossingen die de hazen bedenken, lijken sterk op wat ik zelf probeer in te zetten bij onderpresteerders: aandacht voor executieve vaardigheden, motivatie en mindset.

Een voorbeeld uit het boek:

“Leerlingen die po’s niet zo leuk vonden kregen hulp van docenten die ze door de po’s heen loodsten of eventueel zelfs het lesprogramma aanpasten om ook die leerlingen gemotiveerd te houden en tegemoet te komen” (blz. 38).

Ook minder helpend gedrag van leerlingen komt aan bod. Volgens Bobby ontstaat dat gedrag vooral door eentonige lessen en een tempo dat niet aansluit bij de leerling.

De leerling achter het verhaal

De podcast met Tjip de Jong is een waardevolle aanvulling. Daarin zie je een intelligente jongen die kritisch denkt en zijn manier van kijken als vanzelfsprekend ervaart. Dat maakt hem soms gepassioneerd en uitgesproken. Wat mij betreft zit daar juist de kracht.

Opvallend: intelligentie speelt in het gesprek nauwelijks een rol, behalve een korte verwijzing naar een citoscore van 550. Voor mij is dit vooral een voorbeeld van wijsheid en reflectievermogen — en van iemand die goed onder woorden kan brengen wat hij ervaart.

De groten zullen altijd de macht houden.

Aan het einde van het boekje trekken de hazen een pijnlijke conclusie: “Men dacht dat de mensheid de wereld dankzij een zeer geavanceerd, goed en efficiënt onderwijssysteem kon domineren, maar na het onderzoek blijkt het toch anders te liggen. Als het niet aan het doorgeven en bezitten van kennis ligt, is er nog maar één andere verklarende conclusie: ‘De mens is fysiek groter en sterker dan de haas en daarom hebben ze de wereldmacht’.

Ik noem deze conclusie pijnlijk, omdat hier iets van onmacht in doorklinkt. Niet alleen van Thijs, maar van meer leerlingen die vastlopen in het huidige systeem. In het boek wordt benoemd dat maatwerk vaak pas mogelijk wordt als er een psychologische verklaring ligt. En precies dat wringt: tegen de tijd dat zo’n onderzoek plaatsvindt, is er meestal al iets misgegaan.

Thijs laat zien hoe iemand zich goed zou kunnen ontwikkelen als er ruimte is. Maar wie komt er op voor de leerlingen die dat minder goed kunnen verwoorden?

Adaptief onderwijs

Het onderwijssysteem zoals de hazenwereld die kent lijkt erg op het adaptief onderwijs. Een onderwijsvorm die de verschillen tussen leerlingen ziet en afstemt op de behoeften van leerlingen. Vanuit het idee dat mensen beter leren als het onderwijs op interesses is afgestemd. Termen als autonomie, verbinding en competentie spelen een grote rol in dat onderwijs. Onder andere Luc Stevens maakt zich hard voor dit onderwijs, zie bijvoorbeeld zijn boek ‘Zin in onderwijs‘(aff.) waar het vooral gaat over de afstemming van de docent als persoon op de leerling als persoon. Lees ook mijn blogje over het boek Motivatie binnenstebuiten.

Boekje Haas gaat undercover

Haas gaat undercover is een aanrader voor iedereen die kritisch wil kijken naar zijn of haar rol binnen het onderwijs. Het biedt een inkijk in hoe een autonoom denkende leerling zijn schooltijd beleeft — en ik denk dat veel leerlingen zich hierin herkennen.

Tegelijkertijd laat het zien hoe lastig het is om ruimte voor autonomie echt vol te houden, zeker wanneer het spannend of ingewikkeld wordt en de neiging ontstaat om de regie weer over te nemen.

Het boekje is geïllustreerd door Susan van de Berg, docent op de school van Thijs. Uitgegeven door Uitgeverij Eigenzinnig, die mij het boekje belangeloos toestuurde, waarvoor dank. Het boekje is ook verkrijgbaar via de boekhandel en via bol.com.