Waarom we wisselende cijfers zien bij hoogbegaafde leerlingen
Een 8, dan een 4, dan een 7 en vervolgens een 4,5.
Het is een patroon dat ik regelmatig zie bij leerlingen in het voortgezet onderwijs. Zeker bij (mogelijk) hoogbegaafde leerlingen vallen die schommelingen op. In mijn werk als leerlingbegeleider kom ik dit vaak tegen in gesprekken over absentie, motivatie en schoolloopbaan.
Wat mij daarbij steeds opvalt: leerlingen zelf leggen zelden het verband tussen hun intelligentie, hun cijfers en hun gedrag.
De vermelding van de plusklas staat soms ergens in een overdracht vanaf de basisschool, vergeten door de meeste docenten en leerlingen.
Terug naar de basis: wat zien we eigenlijk
Als ik met leerlingen in gesprek ga over hun absenties bekijk ik altijd even de feiten:
- Hoe ziet de cijferlijst eruit, nu en in eerdere jaren?
- Met welk advies is de leerling ingestroomd?
- Wat staat er in de overdracht vanuit groep 8?
- Zijn er signalen zoals deelname aan een plusklas of hoge eindtoetsscores?
- Bij welke vakken is de leerling vaak afwezig – en bij welke juist niet?
Soms doe ik dit speurwerk als voorbereiding op het gesprek met de leerling. Maar meestal doe ik het samen met de leerling. We hebben dan iets om over te praten en de leerling spreekt vaak gemakkelijker over praktische zaken en over ervaringen in lessen dan over zichzelf.
Hoe verder we in deze zoektocht raken, hoe meer ik uitstapjes kan maken naar de persoon van de leerling. Wie is hij eigenlijk? Met wie woont hij in huis? Wat heeft hij op de basisschool meegemaakt? Hoe ervaart hij zijn relatie met docenten en medeleerlingen eigenlijk? Waar gaat hij harder van lopen, wanneer gaan de oogjes glimmen?
Wisselende cijfers als ingang voor het gesprek
Vaak zijn leerlingen verbaasd als we over lessen en cijfers gaan praten. Ze verwachten een preek en een eenzijdig gesprek over hun absentie. De lijst met wisselende cijfers bij hoogbegaafde leerlingen doet het altijd goed om het gesprek op gang te brengen. Hoe komt het dat je hier een 8 haalt en direct erna een 4 en dan weer een 7. “O, die ene had ik niet geleerd en toen kreeg ik een 8. Daarna was ik minder actief in de les en toen kreeg ik een 4. En die 7, ja toch maar weer een beetje opletten dan in de les.”
Als we de cijfers gehad hebben gaan we het rijtje docenten eens bij langs. En dan blijkt eigenlijk altijd dat leerlingen betere cijfers halen bij docenten waar ze positief over praten. Die docenten hebben ook een naam. De anderen noemen ze ‘die man van Frans’ of ‘dat mens van wiskunde’. Wat is nou tof aan die docent?
- Hij weet dat we niet zo lang stil kunnen zitten
- Hij heeft afwisseling in de les,
- Als hij zegt dat je stil moet zijn dan doet hij dat omdat hij wat belangrijks wil zeggen en niet omdat ik zit te praten.
Fixie en Growie
Wat gaat er fout bij zo’n toets? “Ze vragen allemaal dingen die ik niet weet. Of ze geven meerkeuzevragen, en dan staat het goede antwoord er niet bij.”
Intelligente of zelfs hoogbegaafde leerlingen halen wisselende scores omdat ze berekenend zijn. Als ze eenmaal gemerkt hebben dat ze zonder huiswerk maken ook voldoendes kunnen halen, proberen ze dat nog een keer. Sommigen lukt het om zich te herpakken en dan valt de berekening goed uit. Maar anderen raken zo gedemotiveerd dat ze eigenlijk het bijltje erbij neergooien. Het lijkt dat ze dan stoppen met leren, maar eigenlijk hebben ze nog nooit geleerd. En al snel hoor je dan deze zin: ‘Op de basisschool leerde ik nooit iets, topo oefenden we zo vaak dat ik ’t zo kende’.
En dan komt vaak dat moment: he, ik lees in de overdracht dat je in de plusklas hebt gezeten op de basisschool. Ja, dat was wel leuk. En dan komt er een mooi gesprek over Growie en Fixie.(aff.) En over doorzetten en over nadenken. Raar zeg, jij zat op de Plusklas, had vwo-advies gekregen en nu lijkt het alsof je beter naar de Havo kunt gaan. Wat gaan we hieraan doen? Bekijk eens het onderstaande filmpje over de mindset. (klik hier als het filmpje niet start) Blog gaat onder het filmpje verder.
De rol van motivatie: autonomie, verbinding en competentie
Hoogbegaafde leerlingen scoren wisselend op toetsen, maar qua gedrag zijn ze uiteindelijk best voorspelbaar. Ieder is uniek, maar de verhalen die leerlingen vertellen komen erg overeen heb ik gemerkt. De link tussen de wisselende cijfers en de absentie hebben we meestal snel gelegd.
- geen zin in de les
- geen klik met de docent
- het nut van het vak niet zien
- zich niet gezien voelen
- een negatieve ervaring die blijft hangen
Soms is de keuze nog eenvoudiger: buiten zijn met vrienden voelt beter dan binnen zitten in een les waar je je niet prettig voelt.
Dat geldt voor veel leerlingen, maar bij hoogbegaafde jongeren speelt vaak extra mee dat zij sterk reageren op autonomie en rechtvaardigheid. Zij hebben eerder het gevoel dat iets “niet klopt” en kunnen zich daar moeilijk bij neerleggen.
De zelfdeterminatietheorie helpt om dit te duiden. Motivatie ontstaat wanneer drie basisbehoeften worden vervuld:
- autonomie – invloed hebben op wat je doet
- verbinding – je gezien en begrepen voelen
- competentie – ervaren dat je iets kunt
Ontbreekt één van deze drie, dan zie je vrijwel direct een daling in motivatie en inzet.
Wat helpt wél?
In begeleiding richt ik me daarom niet op “motiveren”.
Dat kan ik namelijk niet voor een leerling doen.
Wat wel werkt:
- samen inzicht krijgen in hoe iemand denkt en leert
- gedrag en keuzes concreet maken
- kleine stappen oefenen
- ruimte geven om fouten te maken
- succeservaringen zichtbaar maken
Zodra autonomie, verbinding en competentie weer een plek krijgen, komt er bijna altijd beweging terug. Soms voorzichtig, soms heel duidelijk.
Tot slot
Het beeld van sterk wisselende cijfers bij hoogbegaafde leerlingen is geen toeval.
Het kan juist een belangrijk signaal zijn.
Zeker wanneer een leerling zelf niet (meer) weet dat hij mogelijk hoogbegaafd is, kan dit patroon een ingang zijn voor een ander gesprek. Niet over “lui zijn” of “geen discipline hebben”, maar over hoe iemand leert, denkt en vastloopt.
Herken je dit beeld? Dan is het de moeite waard om verder te kijken dan alleen de cijfers.
Lees dit verhaal ook eens vanuit het perspectief van een leerling, namelijk via mijn recensie over het boekje Haas gaat undercover.
Geef een reactie